كتاب مروك [ 1 ] ، كتاب سندباد ، كتاب يوسيفاس ، كتاب سيماس ، اندر عهد اردشير بابكان : سام بن رجيع [ 2 ] دستور بود ، و ماهر [ 3 ] مؤبدان مؤبد ، و حكيمان بسيارى جمع شدند پيش او كه علم را خريدار بود ، چون هرمز آفريد [ 4 ] و بدروز و برزمهر [ 5 ] ، و ايزد داد ، و اينها همه مصنّف كتابها و علوم بوده‌اند از هر نوع ، كه از آن بسيارى نقل كردند بالفاظ تازى ، و شرح گفته شود . اندر عهد شاپور اردشير : ( 61 - آ ) قصهء ويس و رامين بودست ، [ و ] مؤبد برادر [ ر ] امين صاحب طرفى بود از دست شاپور ، بمرو نشستى و خراسان و ماهان [ 6 ] بفرمان او بود ، اندر عهد شاپور ذو الاكتاف : مانى مصوّر بمشرق پيدا گشت [ 7 ] و كتاب صوب [ 8 ] بنهاد و خلقى متابع او شدند تا شاپور بكشتش و پوست او پر كاه بياويخت ، و

--> [ ( 1 ) ] مردك هم خوانده مىشود . [ ( 2 ) ] طبرى : ابرسام بن رحفر ( ن ل : زخفر ) 2 - 1 ص 816 . دينورى : ابرسام ( ص 47 - 45 ) و برخى محققين ( بن رحفر ) را مصحف و باقيماندهء لقب ( بزرجفرمدار ) كه در اصل ( وزرگفرماتار ) يعنى صدر اعظم باشد دانسته‌اند و خود ابرسام يا برسام يا سام را هم مصحف ( تنسر ) و براى تكميل تحقيقات ( ر ك : رساله نامهء تنسر چاپ آقاى مينوى مقالهء كريستن سن . ذيل ديباچه ) [ ( 3 ) ] طبرى : فاهر ( ن ل : هاهر - قاهر ) دار مستتر ويرا مصحف ( تنسر ) دانسته كريستن سن گويد اين فرض مرا قانع نميكند و آيا نبايد ماهداد خواندن آن را رجحان داد ؟ بر حسب فهرست اسامى مؤبدان كه در بندهشن يافت مىشود ماهداد نامى پدر جدّ بهك يا باك خوانده مىشود و خود اين بهك يا باك موبدان مؤبد عهد شاپور دوم ( 309 تا 479 ميلادى ) بوده است ( نامهء تنسر . ذيل ديباچه ص : كخ - چاپ طهران ) [ ( 4 ) ] اصل : هرمرآفريد [ ( 5 ) ] ظ : به روز و برزمهر [ ( 6 ) ] سپاهان هم خوانده مىشود ، ولى از قرينهء كتاب ويس و رامين بايد ماهان كه قسمت غربى از حدّ رى تا همدان و نهاوند و دينور است اصح باشد . و مراد از ماهان يا ماهات مملكت ماه بصره است كه نهاوند و ما سبذان و مهرجانقذق باشد و ماه كوفه كه همدان و دينور و حلوان باشد و مجموع اين ماهات مملكت ماه قديمست كه ماد و مادى باشد و اعراب آن را به دو قسمت بخش كردند بخشى را تابع حاكم كوفه و ماه كوفه و بخشى تابع حاكم بصره و ماه بصره نام نهادند [ ( 7 ) ] باتفاق مورخان مانى در زمان شاپور اول ظهور كرد و بهرام بن هرمز او را بكشت . [ ( 8 ) ] ظ : صورت . اشاره بداستان ارتنگ يا ارژنگ ، كتاب مصور مانى است ؟